Ένα ποίημα αφιερωμένο στα Φάρασα

Ένα ποίημα αφιερωμένο στα Φάρασα και την τελευταία εν ζωή Φαρασιώτισα Πρόσφυγα

 Μέλπω Καντάρτζη

Γιαγιά μου Καππαδόκισα,

γιαγιάκα μου Αγία,

συ που με τόσο κίνδυνο 

βγήκες από την Τουρκία.

ήρθες κι εγκαταστάθηκες

στα Πετρανά Κοζάνης

και τη ζωή σου μπόρεσες

σε τάξη να τη βάλεις.

Γυναίκα Φαρασιώτισα,

Γυναίκα μου γενναία,

το μαύρο χρώμα της ζωής

το είδες τόσο νέα.

Αυτό όμως δεν επτώησε

την δυνατή καρδιά σου

κι έδωσε χρώμα και ψυχή

στ' άχρωμα όνειρα σου.

Οι απολαβές των κόπων σου

τώρα πια τα παιδιά σου,

τα εγγόνια, τα δισέγγονα,

τα τρίγγονα κοντά σου,

έχεις να σε χαϊδεύουνε 

με τόση αγάπη εσένα

που δεν ελογοδότησες 

ποτέ και σε κανέναν.

Επάξια εκπροσωπείς 

τους πρόσφυγες γιαγιά μου

της ράτσας σου της ράτσας μου

κι όλων των υπολοίπων.

Αυτών που αντιμετώπισαν

το δίκοπο μαχαίρι

με σεβασμό υποκλίνομαι 

και σου φιλώ το χέρι.

Σ. Ζ.

Τα Φάρασα της Καππαδοκίας

Φάρασα

Πρωτοπρεσβύτερος
Θεόδωρος Θεοδωρίδης

Θεόδωρος Θεοδωρίδης, Τοπωνύμια και Λαογραφικά των Φαράσων

           Ως Φάρασα, ο Πρωτοπρεσβύτερος Θεόδωρος Θεοδωρίδης κ.α, ο ίδιος, γνωστός λαογράφος, ερευνητής και συνεργάτης του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, ορίζει ένα σύνολο χωριών με κεφαλοχώρι τον Βαρασό και τα ελληνόφωνα χωριά, Αφσάρι, Κίσκα, Τσουχούρι, Σατί και Φκόσι. Τα χωριά αυτά μέχρι και την περίοδο της ανταλλαγής, διατηρούσαν την ελληνική διάλεκτο που σήμερα ονομάζουμε Φαρασιώτικη. Σε αυτή την ομάδα χωριών σύμφωνα με τον σπουδαίο Φαρασιώτη ερευνητή κ. Ιορδάνη Παπαδόπουλο, ανήκουν επιπλέον άλλοι 4 οικισμοί, το Ταστσί, ο Χοστσάς, το Μπέσκαρντας και η Κουρούμζα, χωριά στα οποία επικράτησε είτε η Τουρκική γλώσσα, είτε η διγλωσσία. Οι κάτοικοι όλων των χωριών αυτών, είχαν συγγενικούς δεσμούς μεταξύ τους. Αξίζει να σημειωθεί πως στην περιφέρεια αυτή, υπήρχαν περισσότερα Ρωμέϊκα χωριά τα οποία είτε διαλύθηκαν σε παλαιότερες εποχές, είτε ο πληθυσμός τους αλλαξοπίστησε και αφομοιώθηκε σε δύσκολες περιόδους με τον υπόλοιπο τοπικό πληθυσμό της οθωμανικής αυτοκρατορίας. 

Σπηλίες έξω από το Τσουχούρι

        Σημαντικές κοντινές πόλεις-κέντρα των χωριών των Φαράσων, όπου γινόταν και οι αγοραπωλησίες, υπήρξαν η πόλη του Αγίου Κωνσταντίνου το σημερινό Ντεβελί, το Γιάχγιαλι και το Φέκε. Επίσης, η Καισάρεια ως Μητρόπολη και τα Άδανα όπου η μετάβαση ήταν και η πιο δύσκολη λόγω της μεγάλης χιλιομετρικής απόστασης, γινόταν κυρίως για κρατικούς-υπηρεσιακούς σκοπούς αλλά και μεταναστευτικούς ( εργασία ). Μέχρι και το 1924 τα χωριά των Φαράσων διαχωρίζονταν ανάμεσα σε δύο Βιλαέτια, των Αδάνων ( Τσουχούρι, Σατί, Ταστσί, Μπεσκαρντάς, Κίσκα, Χοστσά, Αφσάρι, Κουρούμζα, Φκόσι) και της Άγκυρας ( Βαρασός ), όλα τα χωριά μαζί ανήκαν στην Μητρόπολη Καισαρείας.

Πρόσφυγες Φαρασιώτες
πριν την ανταλλαγή

       Μετά την συνθήκη της Λωζάνης και την ανταλλαγή των πληθυσμών ανάμεσα στην Ελλάδα και την Τουρκία, το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών κατέγραψε στην χώρα μας 751 οικογένειες Φαρασιωτών και 3019 άτομα. Οι πρόσφυγες αυτοί διασκορπίστηκαν σε όλη την Ελλάδα με κύριο όγκο τα χωριά της Μακεδονίας, όπως για παράδειγμα στις πόλεις Κοζάνη και Γρεβενά όπου σήμερα υπάρχουν 7 χωριά με Φαρασιώτικο πληθυσμό ( Βαθύλακκος, Πετρανά, Ανθότοπος, Μυρσίνη, Βατόλακκος, Δοξαρά και Φελλί ). Άλλα σημαντικά κέντρα με Φαρασιώτικο πληθυσμό είναι η Αγροσυκιά Πέλλας, το Πλατύ Ημαθίας, τα χωριά της Δράμας, η Κόνιτσα και τέλος το Μοσχάτο Αττικής, εκεί όπου ιδρύθηκε και ο πρώτος Φαρασιώτικος Σύλλογος. 

Φαρασιώτικο έγγραφο στα Πετρανά Κοζάνης

                                                                                                                          Ανδρέας Κωνσταντινίδης

Η αποθέωση της Φαρασιώτικης διαλέκτου Βαθύλακκος - Κοζάνης

 
     Λίγες εβδομάδες νωρίτερα, και για πρώτη φορά σε παγκόσμιο επίπεδο, η Φαρασιώτικη διάλεκτος γίνεται αντικείμενο διδακτορικής διατριβής. Η ''γλώσσα'' των Ελλήνων Καππαδοκών από τα Φάρασα της Καππαδοκίας, ''ζωντανεύει'' ξανά και όλα αυτά χάρης του σπουδαίου Γλωσσολόγου δρ. Μετίν Μπαγριατζίκ. Γεννημένος στην Ιεράπολη της Μικράς Ασίας, το σημερινό Παμμούκαλε και απόφοιτος του Πανεπιστημίου του Βοσπόρου, του πανεπιστημίου Πατρών και του πανεπιστημίου της Γάνδης, με σπουδές στο αντικείμενο της γλωσσολογίας, ο δρ. Μετίν Μπαγριατζίκ αφοσιώθηκε στην έρευνα των Μικρασιατικών διαλέκτων. Επίκεντρο της έρευνας του ήταν η Φαρασιώτικη ελληνική διάλεκτος, μια διάλεκτος η οποία θεωρούνταν ''ξεχασμένη''. Με πείσμα και επιμονή, ο ίδιος και σε συνεργασία με Φαρασιώτες πρώτης και δεύτερης γενιάς στον Βαθύλακκο Κοζάνης, δίνουν ξανά ζωή σε μια σπουδαία διάλεκτο, μια διάλεκτο που άντεξε αιώνες και μέχρι και σήμερα ''στολίζει'' την Μικρασιατική ιστορία αλλά και το μέλλον των Καππαδοκων.

    Τα πάντα ξεκίνησαν  το 2011 όπου για πρώτη φορά, ο δρ. Μπαγριατζίκ, επισκέπτεται τον προσφυγικό οικισμό του Βαθυλάκκου. Ήταν η πρώτη γνωριμία με τους Φαρασιώτες αλλά και η αφετηρία μιας σχέσης εμπιστοσύνης και μιας πραγματικής  φιλίας. Οι Φαρασιώτες του Βαθυλάκκου ως φυσικοί ομιλητές, συνέχισαν την καθημερινότητα τους, αυτή την φορά όμως κάποιος τους κατέγραφε. Στην συνέχεια ο ίδιος συνομιλεί και με άλλους Φαρασιώτες από το Πλατύ Ημαθίας, την Δράμα κ.α.


 

          Η επιστημονική έρευνα του, το πάθος του αλλά και η αγάπη του για τα Φάρασα στάθηκε αφορμή να μας εμπνεύσει και εμάς τους ίδιους, να αγαπήσουμε ακόμη πιο πολύ την ιδιαίτερη καταγωγή μας και να την σεβαστούμε. Κάπως έτσι ξεκίνησαν τα μαθήματα της εκμάθησης της Φαρασιωτικής διαλέκτου από τους Φαρασιώτες του Βαθυλάκκου που μέσω αυτών γίνεται προσπάθεια καταγραφής και διάσωσης.



Ένα νέο κεφάλαιο για την λαογραφία των Φαράσων μόλις ξεκίνησε και η συνέχεια θα είναι συναρπαστική.

 Α.Κ

Βαθυλάκκος Κοζάνης, Ιστορικά και λαογραφικά στοιχεία

           Ο Βαθύλακκος Κοζάνης με την σημερινή του μορφή είναι ο πέμπτος μεγαλύτερος οικισμός του δήμου Σερβίων Βελβεντού. Υπήρξε πάντοτε Κεφαλοχώρι χτισμένο ανάμεσα σε δυο πόλεις ( Κοζάνης και Σέρβια ) και τον διασχίζει κεντρικός δρόμος ( εθνική οδός Λαρίσης ). Ο πληθυσμός του ανέρχεται σήμερα  στα 615 άτομα ( απογραφή 2011 ) και ανήκει στα προσφυγικά χωριά της περιοχής με πληθυσμό από την Μικρά Ασία ( Καππαδοκία, Δυτικό Πόντο, Προύσα ). 

Ιστορικά στοιχεία :

Βαθύλακκος δεκαετία του 40'

        Ο Βαθύλακκος είναι αποτέλεσμα  συνένωσης δύο μουσουλμανικών οικισμών, του Γιονουσλού και του Κετσιλέρ.  Οι πρώτοι πρόσφυγες που καταφθάνουν είναι Θρακιώτες από την Ανατολική Ρωμυλία το 1922 με την Μικρασιατική Καταστροφή. Οι ίδιοι συνυπάρχουν με τους Μουσουλμάνους κατοίκους  και θα φύγουν μαζικά δυο χρόνια αργότερα. Την ίδια χρονιά υπογράφεται η συνθήκη της Λωζάνης ( 24/07/1923 ) και σιγά σιγά καταφθάνουν πρόσφυγες από την Μικρά Ασία με τους μουσουλμάνους κατοίκους να παίρνουν παράλληλα τον δρόμο της ξενιτιάς.. Οι δύο οικισμοί αν και χωροταξικά είναι ενωμένοι αποτελούν ξέχωρες κοινότητες την περίοδο εκείνη. Ερχόμενοι εδώ, οι πρόσφυγες από τον Δυτικό Πόντο (χωριά Τάζλου και Φερίζντα Αμάσειας) εγκαθίστανται κυρίως στον οικισμό Γιονουσλού μαζί με τους πρόσφυγες από την Συγή Προύσης (πίνακας 1). 

Πίνακας 1

ενώ στον οικισμό Κετσιλέρ εγκαθίστανται οι Πρόσφυγες από τα Φάρασα της Καππαδοκίας κυρίως από το χωριό Τσουχούρι (πίνακας 2).  

Πίνακας 2

Οι νέοι πλέον κάτοικοι, αναγκάζονται να κατοικίσουν προσωρινά στα σπίτια των μουσουλμάνων πρώην κατοίκων. Βρίσκουν εδώ δύο Τζαμιά στον οικισμό Κετσιλέρ και ένα στον οικισμό Γιονουσλού.

απομεινάρι τουρκικού σπιτιού

Επίσης, ένα κτίριο χτισμένο από Γάλλους στρατιώτες το οποίο λειτουργούσε ως Νοσοκομείο την περίοδο του πρώτου παγκοσμίου πολέμου και το οποίο στην συνέχεια θα γίνει σχολείο για τις ανάγκες των προσφύγων μέχρι και την περίοδο που θα καταστραφεί από πυρκαγιά ( δεκαετία του 40'). Ο οικισμός Γιονουσλού μετονομάζεται σε ''Νέα Συγή'' (Δ/σμα 19-7-1928, ΦΕΚ. 156/1928) και ο οικισμός Κετσιλέρ σε Βαθύλακος (Δ/σμα 19-7-1928, ΦΕΚ 156/1928). Μαζί με τους Πρόσφυγες καταφθάνουν και δύο Κληρικοί από τα Φάρασα της Καππαδοκίας, ο Ιερέας Αναστάσιος Κωνσταντινίδης ο οποίος τοποθετείται στον Οικισμό ''Νέα Συγή'' και ο Ιερέας Λάζαρος Ποτηριάδης ο οποίος τοποθετείται στον Οικισμό Κετσιλέρ. Το 1930 ( 31-3-1930, ΦΕΚ 94/1930 ) γίνεται η συνένωση του συνοικισμού Νέας Συγής με την κοινότητα Βαθυλάκκου και η ονομασία παραμένει Βαθύλακκος μέχρι και σήμερα. Η ονομασία προέρχεται από την μετάφραση της λέξης Τσουχούρι, τόπος καταγωγής των προσφύγων από τα Φάρασα της Καππαδοκίας. 

ο αρχικός Ναός του Βαθυλάκκου

Τα χρόνια εκείνα θα χτιστεί ο Μητροπολιτικός Ναός του Βαθυλάκκου αφιερωμένος στους Ταξιάρχες ο οποίος θα γκρεμιστεί μετέπειτα και στην θέση του θα χτιστεί ο νέος Ναός Παμμεγίστων Ταξιαρχών, την δεκαετία του 70,' ο οποίος υπάρχει μέχρι σήμερα. Ο Ναός από την δεκαετία του 1960 θα φιλοξενήσει την Ιερά εικόνα του Ταξιάρχη, ερχόμενη από τον ομώνυμο Ναό της Συγής Προύσης. 

κεντρική βρύση

    Στο κέντρο του χωριού θα χτιστεί βρύση με την πινακίδα να αναγράφει ''εποικισμός 1925'' η οποία δυστυχώς και καταστράφηκε αργότερα. Την ίδια περίοδο θα χτιστεί από τους πρόσφυγες και το εξωκλήσι αφιερωμένο στον προφήτη Ηλία το οποίο μετέπειτα περιήλθε στην δικαιοδοσία του στρατοπέδου. Αξίζει να σημειωθεί πως μαζί με τους Μικρασιάτες πρόσφυγες ήρθε και μια οικογένεια εύπορων Αρμενίων η οποία διατηρούσε τον Μύλο του χωριού και μια έπαυλη μέχρι και την δεκαετία του 50' όπου και μετεγκαταστάθηκε. Στον Βαθύλακκο υπήρχαν και δύο γέφυρες από την περίοδο της οθωμανικής αυτοκρατορίας όπου η μια υπάρχει μέχρι και σήμερα και ενώνει το χωριό με τους δυτικούς οικισμούς (Αμυγδαλιά, Ανατολή, Σπάρτο κ.α)  αλλά και με τον νεοσύστατο Ιερό Ναό της Αγίας Ειρήνης Χρυσοβαλάντου.

Ιερείς πρόσφυγες από τα Φάρασα της Καππαδοκίας

Α.Κ

Σπάνιες ηχογραφήσεις Φαρασιωτών προσφύγων

Ένα σημαντικό κομμάτι της έρευνας των Φαράσων αποτελείται από την Μουσική παράδοση των προσφύγων Φαρασιωτών. Οι διάφορες ηχογραφήσεις πραγματοποιήθηκαν τις δεκαετίες του 70', 80', με πρωταγωνιστές τους ίδιους του πρόσφυγες. Παρακάτω παρουσιάζεται το καθιστικό Φαρασιώτικο τραγούδι ''Εδότιστι να κάτσουμι'' από την Καλλιόπη Συμεωνίδου - Παπανικολάου, Φαρασιώτισα πρώτης γενιάς, Κοζάνη 1980. Στην φωτογραφία απεικονίζονται Φαρασιώτες με την παραδοσιακή ενδυμασία των Φαράσων, τραβηγμένη στα Φάρασα της Καππαδοκίας λίγα χρόνια πριν την ανταλλαγή. Στο κέντρο, ο σύζυγος της Καλλιόπης, Ανδρέας Συμεωνίδης και από πίσω ο Αναστάσιος Καραγκιόζης και Λεωνίδας.

Ανδρέας Κ.

Η άγνωστη μουσική των Φαράσων

       Οι Φαρασιώτες ερχόμενοι στην Ελλάδα και παρά τις κακουχίες και δυσκολίες των εποχών, κατάφεραν να διατηρήσουν την πολιτιστική τους ταυτότητα μέσα από τους χορούς και τα τραγούδια. Δεν ήταν λίγες οι φορές εκείνες που μαζευόταν όλοι μαζί, νέοι και ηλικιωμένοι, με σκοπό να γλεντήσουν όπως κάποτε πραγματοποιούσαν στην Πατρίδα τους. 

Αν και ευρέως γνωστοί είναι ελάχιστοι οι χοροί των Φαράσων προς το ευρύτερο κοινό, υπάρχει ένα πλούσιο λαογραφικό υλικό στις μνήμες των Φαρασιωτών που δεν έχει ξεχαστεί μέχρι και σήμερα. 

  Από το 1925 οι Φαρασιώτες του Βαθυλάκκου συνηθίζουν να κρατούν ζωντανές τις παραδόσεις  μεταδίδοντας τις γνώσεις τους και στις επόμενες γενιές. 

      Ένα από τα τραγούδια που ανήκουν στην άγνωστη μουσική των Φαράσων είναι και το Γαϊαλάρ το οποίο συνοδεύεται και από χορό. Ένα τραγούδι αγάπης το οποίο περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο προσέγγιζαν οι νέοι άντρες τα κορίτσια της ηλικίας τους. Χορευόταν το Πάσχα μετά την δεύτερη Ανάσταση 

                                                     Στίχοι                                                   

Σάιδι ξήλτσειν σα ρουσία                                                  Ίσκιος έπεσε στα βουνά

Τα κορτσόκα πααίνουν                                                     Τα κορίτσια πηγαίνουν

Κρούσκου νερό να φέρουν                                                Κρύο νερό να φέρουν

Πιάγανοι τσαι τα φσόκα                                                   Πήγαν και τα αγόρια

Ε κορτσόκου ε κορτσόκου                                                 Ε κορίτσι ε κορίτσι

Δως ημήτεις πεν φιλόκου                                                  Δώσε μας από ένα φιλάκι

Ηραχάτα να πνώσουν                                                      Ήσυχα να κοιμηθώ

Σόστου να ξημερώσου                                                      Ώσπου να ξημερώσει

Ση γκανίνα τσο νταϊπώ                                                   Σε κανέναν δεν θα το πω

Αν τα κατέχου άλε γω                                                      Θα το ξέρω μόνο εγώ

Φαρασιώτισες πρώτης γενιάς στον Βαθύλακκο -Κοζάνης χορεύουν και τραγουδούν τον χορό Γαϊαλάρ την δεκαετία του 60'

Ανδρέας Κ.

Νεότεροι ερευνητές των Φαράσων

        Ένας τόπος πολυσυζητημένος  που μάγεψε ερευνητές από όλο τον κόσμο ανά τους αιώνες, σήμερα δεν θα μπορούσε παρά να είναι και πάλι σημείο έρευνας. Λαογράφοι, ιστορικοί και περιηγητές των περασμένων αιώνων, ταξίδεψαν στον μαγευτικό κόσμο των Φαράσων, έζησαν από κοντά την μοναδικότητα, την κατέγραψαν και την διέδωσαν σε όλο τον κόσμο. Ιστορικά ονόματα όπως ο Richard MacGillivray Dawkins, ο Θεόδωρος Θεοδωρίδης, η Μέλπω Merlier – Λογοθέτη, ο Δημήτρης Λουκόπουλος, ο Νικόλαος Παντελής Ανδριώτης κ.α μας έχουν ταξιδέψει μέσα από τα έργα τους στον άγνωστο κόσμο των Φαράσων.

          Η έρευνα όμως συνεχίζεται και αυτή την φορά από έναν Φαρασιώτη επιστήμονα που με πάθος και ζήλο καταγράφει ακούραστα  την λαογραφία των Φαράσων. Ο λόγος για τον κ. Ιορδάνη Β. Παπαδόπουλο, Φαρασιώτη δεύτερης γενιάς, και άξιο συνεχιστή στο έργο όπου άφησαν οι προκάτοχοι του. Παιδί προσφύγων Φαρασιωτών , έζησε και μεγάλωσε στα παιδικά του χρόνια δίπλα σε ανθρώπους που του γνώρισαν τα Φάρασα. Οι πρώτες του σπουδές με την εισαγωγή του στο τμήμα Μαθηματικών της σχολής θετικών επιστημών του Αριστοτελείου πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης,  τον φέρνουν κοντά στον ακαδημαικό κόσμο. Η συνέχεια τον θέλει να σπουδάζει νομικά, πολιτικές και οικονομικές επιστήμες, παιδαγωγικά στο πανεπιστήμιο Αθηνών αλλά και σε μεταπτυχιακό επίπεδο της διοίκησης επιχειρήσεων στην ΑΣΣΟΕ. 

          Συγγραφέας πολλών βιβλίων, έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στην ιδιαίτερη του πατρίδα, τα Φάρασα της Καππαδοκίας. Μέχρι και σήμερα συγκεντρώνει ακούραστα λαογραφικό υλικό, μας διδάσκει και μας εμπνέει μέσα από τα έργα του.

Ανδρέας Κ.