Το χωριό Άγιος των Φαράσων

    Τα Φάρασα, υπήρξαν ένα σύμπλεγμα πολλών χωριών στους πρόποδες του Ταύρου και Αντίταυρου. Την περίοδο της ανταλλαγής ο αριθμός των χωριών αυτών ήταν 10, στο εσωτερικό όμως της περιφέρειας αυτής, τα εγκαταλελειμμένα Φαρασιώτικα χωριά, ήταν περισσότερα και η σχέση των Φαρασιωτών με αυτά μέχρι και την ανταλλαγή ήταν άμεση. Γινόταν ανά τους αιώνες, εσωτερική μετανάστευση, χωριά εγκαταλείπονταν και ιδρύονταν νέα. Σήμερα, αναφορά θα γίνει σε ένα από αυτά τα ιστορικά χωριά, στον Άγιο.

Χειρόγραφος χάρτης των Φαράσων του Ιερέα Θεόδωρου Θεοδωρίδη

     Η τοποθεσία Άγιος ή Μανάγιος βρίσκεται 3 ώρες μακριά από το χωριό Βαρασό και στην μέση της απόσταση Βαρασού και Αφσαριού. Η περιοχή είναι επίσης γνωστή όταν εκεί, το 1774 έγινε η ανακάλυψη της Μονής της Θεοτόκου ή αλλιώς η Σαχμούρη Θεοτόκο στην οποία θα γίνει αναφορά παρακάτω. Στο βιβλίο ‘’Τοπωνύμια και λαογραφικά των Φαράσων της Καππαδοκίας’’ ο Ιερέας Θεόδωρος Θεοδωρίδης, ένας σπουδαίος ερευνητής και Φαρασιώτης Πρόσφυγας ο ίδιος, αναφέρει πως οι Φαρασιώτικες οικογένειες του Βαρασού, οι Δζοσέροι ή αλλιώς Γιαγιώτη ή Μανάκοι, οι Δζαρακάδες, οι Θοδόσοι ή Διέντες ή Χατζηδιέντες, οι Τσολασίτσοι και οι Λελέτσοι, είχαν καταγωγή από το χωριό αυτό και πως μέχρι και την ανταλλαγή του 1924, διατηρούσαν εκεί σπίτια και κτήματα.

Η τοποθεσία του χωριού μέσω του δορυφόρου

    Μια όμως από αυτές τις οικογένειες, οι Θεοδόσοι ή Διέντες ( Χατζηδιέντες) θα έκαναν λίγο αργότερα γνωστά τα Φάρασα σε όλο τον κόσμο. Όπως αναφέρεται στο βιβλίο για τον βίο του Αγίου Παϊσίου ‘’Ο Άγιος Παϊσιος ο Αγιορείτης’’, ο προπάππους του Αγίου, ονομαζόταν Θεοδόσιος Χατζηδιγενής και όταν υποχρεώθηκε να αλλάξει το επίθετο του, το μετέτρεψε σε Θεοδοσίου. Ο εγγονός του, Πρόδρομος (πατέρας του Αγίου), μετά από τις διάφορες περιπέτειες που είχε ως πρόεδρος του Βαρασού και αφότου αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την περιοχή για ένα μικρό διάστημα, βρήκε καταφύγιο μέσω της Αυστριακής πρεσβείας στην Σμύρνη. Όταν πια μπόρεσε να επιστρέψει στον Βαρασό, οι κάτοικοι άρχισαν να τον φωνάζουν Εζνέπη λέξη η οποία παρέμεινε μέχρι και τον ερχομό του στην Ελλάδα όπου καταγράφηκε ως Εζνεπίδης. Σύμφωνα λοιπόν με την συσχέτιση που κάνει ο Φαρασιώτης Αρχιμανδρίτης, Χερουβείμ Τσίνογλου, η οικογένεια Εζνεπίδη και η οικογένεια που αναφέρει ο Θεόδωρος Θεοδωρίδης για τους Διέντες, είναι η ίδια. Άλλωστε δεν καταγράφεται άλλη οικογένεια Φαρασιωτών στην Ελλάδα με το όνομα αυτό. Μένει να μελετηθεί εκτενέστερα το επίθετο Διέντες ή Χατζηδιέντες το οποίο προέρχεται από την λέξη διγενής  και κατά το πόσο έχει σχέση ο θρύλος του Διγενή Ακρίτα με την περιοχή των Φαράσων. Οι πληροφορίες και οι απόψεις που μας αναφέρει ο πατέρας Χερουβείμ, είναι εξαιρετικά σημαντικές, θα αναλυθούν όμως σε επόμενο άρθρο.

Πρόδρομος Εζνεπίδης, πατέρας του Αγίου Παϊσίου

    Για την μονή της Θεοτόκου στο χωριό Άγιος, πληροφορίες αντλούνται από τον Λεβίδη στο βιβλίο του ‘’Αι Μονολιθοίς Μοναί της Καππαδοκίας και Λυκαονίας, 1899’’ . Σύμφωνα με τον ίδιο, στην  περιοχή αυτή η οποία αποκαλείται Σαχμούρ, βρίσκεται η περιώνυμος Μονή της Θεοτόκου η οποία ανακαλύφθηκε σύμφωνα με τις οδηγίες ενός ηλικιωμένου Φαρασιώτη το 1774. Ο Βυζαντινός Ναός ανακαινίσθηκε υπό τον τότε Μητροπολίτη Καισαρείας, Γρηγόριο τον Αθηναίο, ήταν τρισυπόστατος και εικονογραφημένος. Το κέντρο του ναού ήταν αφιερωμένο στην Θεοτόκο και δεξιά και αριστερά αφιερωμένος στους Αρχιστράτηγους και στον Άγιο Βασίλειο. Ο δε Θεόδωρος Θεοδωρίδης μας αναφέρει πως γύρω από την Μονή υπήρχε παλαιό τοίχος και 100 μέτρα παραπέρα υπολείμματα παλαιού κάστρου. Οι Γαλάδες, τα κάστρα δηλαδή, υπήρχαν σε όλη την ακριτική αυτή περιοχή των Φαράσων.

    Ερείπια σπουδαίων Ναών και προγενέστερου πολιτισμού, βρίσκονται σε όλο το εσωτερικό της περιφέρειας των Φαράσων και όπως μας μαρτυρούν οι καταγραφές των Προσφύγων Φαρασιωτών, δεν σταμάτησαν ποτέ να έχουν άμεση επαφή με τους τόπους αυτούς. Υπήρχε τόσο η γνώση για τις περιοχές αυτές όσο και η άμεση χρήση τους, είτε μέσω της γης ( καλλιέργεια παλιών χωραφιών και κτήματα) είτε μέσω της θρησκείας μιας και λειτουργούσαν, έστω και μια φορά τον χρόνο, όλους αυτούς τους παλιούς ναούς και εκκλησίες.

Ανδρέας Κωνσταντινίδης 

   

Τα Φάρασα το 1821

 

Τα Φάρασα το 1821 

    Η 25η Μαρτίου είναι μια ημερομηνία κατά την οποία ο ελληνισμός, εορτάζει τον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου, αλλά και την ημέρα έναρξης της Ελληνικής Επανάστασης. Δύο σπουδαία γεγονότα για το ελληνικό έθνος πόσο μάλλον για τους Φαρασιώτες στην ακριτική περιοχή των Φαράσων που δεν θα έμεναν αμέτοχοι. όπως είναι γνωστό, οι Φαρασιώτες είχαν άμεση σχέση με την Ορθοδοξία, μια σχέση ζωής που τους επηρέαζε ακόμη και στην καθημερινότητα τους. Και φυσικά, το αίσθημα ότι είναι Έλληνες, διαφορετικοί ανάμεσα στους υπολοίπους, ήταν εξίσου έντονο. Δύο γεγονότα λοιπόν τα οποία συνέπεσαν και βρήκαν τους Φαρασιώτες έτοιμους να δώσουν ακόμη και την ζωή τους την ίδια.

    Ένα από τα σπουδαία πρόσωπα των Φαράσων υπήρξε και ο Μητροπολίτης Παϊσιος Β (φώτο 1), ένας πραγματικός αγωνιστής και ιεράρχης που με την ανδρεία του και την σοφία του, βοήθησε όχι μόνο να διατηρηθεί, αλλά και να γιγαντωθεί το αίσθημα των Ελλήνων της Καππαδοκίας. Γεννήθηκε το 1776 στον Βαρασό των Φαράσων, γιος του Αναστασίου Κεπόγλου, το κοσμικό του όνομα ήταν Πέτρος, έλαβε τον σπουδαίο αυτό τίτλο του Μητροπολίτη Καισαρείας, υπερτίμου και εξάρχου πάσης Ανατολής. Η μητρόπολη Καισαρείας είχε καθιερωθεί ως Πρωτόθρονος, δηλαδή πρώτη στον Οικουμενικό Θρόνο και ο εκάστοτε Μητροπολίτης της έφερε τον τίτλο Υπέρτιμος των υπερτίμων και έξαρχος πάσης Ανατολής. Η ηγετική αυτή μορφή λοιπόν, γνώρισε το 1814 σε ταξίδι στην Πόλη, την Φιλική Εταιρεία, την μυστική αυτή οργάνωση που σχηματίστηκε για την προετοιμασία της Επανάστασης του 1821 και την απελευθέρωση των Ελλήνων. 

Φωτογραφία1 Μητροπολίτης Παϊσιος Β

    Δυστυχώς, ότι γεγονότα γινόταν και αφορούσαν μέρος των Ελλήνων, αυτό επηρέαζε όλο τον ελληνισμό από άκρη σε άκρη. Δεν θα μπορούσε λοιπόν η επανάσταση του 1821 να μην επηρεάσει και τους Έλληνες στις ακριτικές περιοχές της Καππαδοκίας και έμμεσα αλλά και άμεσα. Αποτέλεσμα της επανάστασης αυτής, ήταν, να υπάρξουν αντίποινα σε περιοχές όπου άνθιζε το ελληνικό στοιχείο. Σύμφωνα με τον Ιωάννη Καλφόγλου στο βιβλίο του ‘’Η Μονή των Φλαβιανών’’ (φώτο 2),  ένας από στόχους ήταν η σπουδαία Ιερά Μονή στο Ζινζίντερε όπου ήταν και έδρα του Μητροπολίτη. Με την επίθεση και κατάληψη της Μονής έγινε αναγκαστική εκκένωση και ο Ηγούμενος ( Παϊσιος Β ) κατέφυγε στην γενέτειρα του τον Βαρασό για να ζητήσει βοήθεια από τους πάντα ετοιμοπόλεμους άντρες.  Επέστρεψε στην Μονή μετά από 4 μήνες. Σύμφωνα με τις καταγραφές του Φαρασιώτη ερευνητή, ιερέα Θεόδωρο Θεοδωρίδη στο βιβλίο του ''Φαρασιώτικος Ιστορικός διάλογος, τα Φάρασα στην επανάσταση του 1821'' (φώτο 4), το Πάσχα του 21’  έγινε και το ‘’Πάτημα’’ από τους Αγαρηνους.  Από τις προφορικές παραδόσεις των Φαράσων τις οποίες επικαλείται ο συγγραφές, γίνεται γνωστό ότι ο Παϊσιος Β, μετέβη στην γενέτειρα του, τον Βαρασό για να ζητήσει βοήθεια από τους πάντα ετοιμοπόλεμους Φαρασιώτες, ώστε να προστατέψουν το Μοναστήρι. Σύμφωνα με τις ίδιες μαρτυρίες, 70 άντρες εστάλησαν από τον Βαρασό και έδιωξαν τους καταληψίες της Μονής αλλά δέχτηκαν ισχυρά αντίποινα από τον στρατό ο οποίος ‘’πάτησε’’ τον Βαρασό στην διάρκεια των ιερών ημερών του Μεγάλου Πάσχα του 1821. Ο στρατός κατέστρεψε την περιοχή (χωριά, σπίτια, ναούς, κάστρα κτλ ) και σύμφωνα πάντα με τις προφορικές μαρτυρίες, 35 γυναικόπαιδα έπεσαν στο ποτάμι για να παραδώσουν το πνεύμα τους από το να πέσουν στα χέρια των κατακτητών. Αποτέλεσμα των γεγονότων αυτών ήταν οι Φαρασιώτες για να θυμούνται τις μαύρες εκείνες μέρες, να τραγουδάνε το παρακάτω τραγούδι :

Πάτ’σανέ μες οι Γαρανοί τον Πάσκα

Ήφαραν τα μαύρον  τον Έγα Πάσκα 

Χριστός Ανέστη δζούπαμε

Φέτο τον Έγα Πάσκα

 

Μας πάτησαν οι Αγαρινοί το Πάσχα

Μας τα έφεραν μαύρο τ Άγιο μέγα Πάσχα 

Χριστός Ανέστη δεν τραγουδήσαμε

εφέτος το Άγιο μέγα Πάσχα

    Εδώ αξίζει να αναφερθεί ότι στην περιφέρεια των Φαράσων, σημειώνονται και ορισμένα χωριά τα οποία διατηρούσαν συγγενικές σχέσεις με τα υπόλοιπα χωριά των Φαράσων μέχρι και την περίοδο της ανταλλαγής, είχαν όμως αλλαξοπιστήσει περίπου την περίοδο του 1821 υπό τον φόβο. Τα χωριά αυτά εκτός των σχέσεων που είχαν με τους υπόλοιπους ρωμιούς, διατηρούσαν τόσο τα ίδια ήθη και έθιμα όσο και την Φαρασιώτικη ελληνική διάλεκτο. Ήταν η Αχγιαβού, η Πάνου Τζαχηρού και η Κάτω Τζαχηρου, οι Τζαβτάρτες και η Παραζυέμη.

    Για την ιστορία, τα Φάρασα είναι ένα σύμπλεγμα χωριών στην Καππαδοκία (φώτο 3), αποτελούμενο την περίοδο της ανταλλαγής από 10 Ρωμέικα χωριά. Ήταν μια περιφέρεια στην οποία γινόταν συνεχόμενα εσωτερική μετανάστευση, ιδρύονταν νέα χωριά και εγκαταλείπονταν άλλα ανά τους αιώνες και μόνο σε μια μικρή απόσταση μεταξύ τους. Το 1924, τα χωριά των Φαράσων αποτελούνταν από τον Βαρασό, το Αφσάρι, το Τσουχούρι, το Ταστσί, την Κίσκα, τον Χοστσά, το Μπέσκαρντας, το Σατί, την Κουρούμζα και το Φκόσι ή Κάρσαντι. Το Ξουρδζάιδι είναι το τελευταίο χωριό το οποίο είχε εγκαταλειφθεί μόλις το 1875 και οι κάτοικοι του εγκαταστάθηκαν στα γύρω χωριά, όπως και το Παχδζαδζούχι την ίδια περίπου περίοδο. Χωριά τα οποία είχαν εγκαταλειφθεί τα παλαιότερα χρόνια ήταν ο Άγιος ή Μανάγιο, Πελεχώρι, Σα πάνω Γιάννα, Σα κάτω Γιάννα, Δερπάνι, Σου Σταυρού, Αε Πρόδρομος το οποίο και κατοικούνταν μέχρι και το 1924 με 5 οικογένειες, Τεμπαρα κ.α. Το εντυπωσικό με τα εγκαταλελειμμένα χωριά τα οποία αναφέρθηκαν είναι ότι οι Φαρασιώτες τα επισκέπτονταν συχνά, διατηρούσαν εκεί αμπέλια και χωράφια και λειτουργούσαν τις κατά τα άλλα εγκαταλελειμμένες εκκλησίες. Στην περιφέρεια αυτή των Φαράσων διακρίνονται και πολλά κάστρα τα οποία τοποθετούνται στους παλαιότερους οικισμούς. Στους Γαλάδες ( κάστρα ) συνήθιζαν να κατοικούν οικογένειες Φαρασιώτων οι οποίοι φέρουν μέχρι και σήμερα το ‘’παρατσούκλι’’ Γαλαδότες.

    Τα χωριά Φκόσι ( Κάρσαντι ) και Αφσάρι, είναι από τις πρώτες αποικίες του Βαρασού 18ο -19ο αιώνας. Αντίθετα, τα χωριά Τσουχούρι και Σατί, είναι τα τελευταία χωριά που ιδρύθηκαν την δεκαετία του 1860 από κατοίκους του Αφσαριού. Λίγο νωρίτερα είχε προηγηθεί η ίδρυση των υπόλοιπων χωριών όπως το Ταστσί από κατοίκους του χωριού Παχδζαδζούχι. Στην Ελλάδα ήρθαν Πρόσφυγες κάτοικοι οι οποίοι ήταν και οι πρώτοι μετανάστες και ιδρυτές των αποικιών.

    Τέλος, τα Φάρασα δεν ανήκαν στην Πύλη ( Σουλτάνο ), αλλά στην διοίκηση της δυναστείας των Κοζάνογλου από το 1512 έως το 1876 όπου και καταλύθηκε η συγκεκριμένη δυναστεία. Έτσι τα Φάρασα την τεράστια αυτή περίοδο κάτω από την δυναστεία των Κοζάνογλου, είχαν μια ουσιαστική ‘’αυτονομία’’.

Φωτογραφία 2 : Ιωάννης Καλφόγλου ''Η Μονή Φλαβιανών'' 1898

Φωτογραφία 3 : Χάρτης των Φαράσων του Ιερέα Θεόδωρου Θεοδωρίδη

Φωτογραφία 4 : Τα χειρόγραφα του Φαρασιώτη Ιερέα Θεόδωρου Θεοδωρίδη

Τα χειρόγραφα του Φαρασιώτη Ιερέα Θεόδωρου Θεοδωρίδη

Τα ελληνόφωνα χωριά της Καππαδοκίας

 Τα ελληνόφωνα χωριά της Καππαδοκίας με τον ελληνικό πληθυσμό τους σύμφωνα με την καταγραφή του Κ.Μ.Σ. 

α/α	Πόλη -χωριό	Οικογένειες	Άτομα
Περιφέρεια Ακσεραϊ – Γκελβερι
1	Τσελτέκ	104	512
Περιφέρεια Καισάρειας
2	Ιντζεσού	120	345
3	Τσατ	20	148
Περιφέρεια Νεάπολης 4	Ανακού	140	435
5	Αραβισός	384	1.270
6	Δίλα	77	348
7	Μαλακοπή	220	765
8	Σίλατα	164	516
9	Φλοϊτά	541	2.280
Περιφέρεια Νίγδης
10	Τ’ Αξενού το χωριό	22	101
11	Αξός	1.112	3.687
12	Αραβάνι	78	245
13	Γούρδουνος	67	213
14	Μιστί	554	3.036
15	Ούλαγατς	146	398
16	Σήμαντρα	138	490
17	Τελμησός	82	231
18	Τροχός	120	543
19	Τσαρικλί	149	678
20	Φερτέκι	126	430
21	Καρατζάβιραν	20	108
Περιφέρεια Προκοπίου
22	Ποτάμια	87	218
23	Σινασός	243	878
24	Τζάλελα	108	316
Περιφέρεια Φαράσων
25	Βαρασός	204	583
26	Αφσάρι	44	186
27	Φκώσι	53	208
28	Κίσκα	71	314
29	Σατί	47	180
30	Τσουχούρι 83	83	377
Σύνολο		5.324	20.039

Τα Φάρασα της Καππαδοκίας

Φάρασα

Πρωτοπρεσβύτερος
Θεόδωρος Θεοδωρίδης

Θεόδωρος Θεοδωρίδης, Τοπωνύμια και Λαογραφικά των Φαράσων

           Ως Φάρασα, ο Πρωτοπρεσβύτερος Θεόδωρος Θεοδωρίδης κ.α, ο ίδιος, γνωστός λαογράφος, ερευνητής και συνεργάτης του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, ορίζει ένα σύνολο χωριών με κεφαλοχώρι τον Βαρασό και τα ελληνόφωνα χωριά, Αφσάρι, Κίσκα, Τσουχούρι, Σατί και Φκόσι. Τα χωριά αυτά μέχρι και την περίοδο της ανταλλαγής, διατηρούσαν την ελληνική διάλεκτο που σήμερα ονομάζουμε Φαρασιώτικη. Σε αυτή την ομάδα χωριών σύμφωνα με τον σπουδαίο Φαρασιώτη ερευνητή κ. Ιορδάνη Παπαδόπουλο, ανήκουν επιπλέον άλλοι 4 οικισμοί, το Ταστσί, ο Χοστσάς, το Μπέσκαρντας και η Κουρούμζα, χωριά στα οποία επικράτησε είτε η Τουρκική γλώσσα, είτε η διγλωσσία. Οι κάτοικοι όλων των χωριών αυτών, είχαν συγγενικούς δεσμούς μεταξύ τους. Αξίζει να σημειωθεί πως στην περιφέρεια αυτή, υπήρχαν περισσότερα Ρωμέϊκα χωριά τα οποία είτε διαλύθηκαν σε παλαιότερες εποχές, είτε ο πληθυσμός τους αλλαξοπίστησε και αφομοιώθηκε σε δύσκολες περιόδους με τον υπόλοιπο τοπικό πληθυσμό της οθωμανικής αυτοκρατορίας. 

Σπηλίες έξω από το Τσουχούρι

        Σημαντικές κοντινές πόλεις-κέντρα των χωριών των Φαράσων, όπου γινόταν και οι αγοραπωλησίες, υπήρξαν η πόλη του Αγίου Κωνσταντίνου το σημερινό Ντεβελί, το Γιάχγιαλι και το Φέκε. Επίσης, η Καισάρεια ως Μητρόπολη και τα Άδανα όπου η μετάβαση ήταν και η πιο δύσκολη λόγω της μεγάλης χιλιομετρικής απόστασης, γινόταν κυρίως για κρατικούς-υπηρεσιακούς σκοπούς αλλά και μεταναστευτικούς ( εργασία ). Μέχρι και το 1924 τα χωριά των Φαράσων διαχωρίζονταν ανάμεσα σε δύο Βιλαέτια, των Αδάνων ( Τσουχούρι, Σατί, Ταστσί, Μπεσκαρντάς, Κίσκα, Χοστσά, Αφσάρι, Κουρούμζα, Φκόσι) και της Άγκυρας ( Βαρασός ), όλα τα χωριά μαζί ανήκαν στην Μητρόπολη Καισαρείας.

Πρόσφυγες Φαρασιώτες
πριν την ανταλλαγή

       Μετά την συνθήκη της Λωζάνης και την ανταλλαγή των πληθυσμών ανάμεσα στην Ελλάδα και την Τουρκία, το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών κατέγραψε στην χώρα μας 751 οικογένειες Φαρασιωτών και 3019 άτομα. Οι πρόσφυγες αυτοί διασκορπίστηκαν σε όλη την Ελλάδα με κύριο όγκο τα χωριά της Μακεδονίας, όπως για παράδειγμα στις πόλεις Κοζάνη και Γρεβενά όπου σήμερα υπάρχουν 7 χωριά με Φαρασιώτικο πληθυσμό ( Βαθύλακκος, Πετρανά, Ανθότοπος, Μυρσίνη, Βατόλακκος, Δοξαρά και Φελλί ). Άλλα σημαντικά κέντρα με Φαρασιώτικο πληθυσμό είναι η Αγροσυκιά Πέλλας, το Πλατύ Ημαθίας, τα χωριά της Δράμας, η Κόνιτσα και τέλος το Μοσχάτο Αττικής, εκεί όπου ιδρύθηκε και ο πρώτος Φαρασιώτικος Σύλλογος. 

Φαρασιώτικο έγγραφο στα Πετρανά Κοζάνης

                                                                                                                          Ανδρέας Κωνσταντινίδης